POZNAŃ OD VIII WIEKU DO 1919 ROKU
 

Za panowania Pierwszych Piastów X-XV wiek


Gród Przemysława powstał na przełomie VIII i IX w. (choć pierwsze ślady osadnictwa na tym terenie datuje się na ok. 10 tys. lat p.n.e.), właśnie wtedy na Ostrowie Tumskim, między rzeką Wartą a Cybiną znajdował się jeden z dwóch głównych ośrodków państwa Polan.
 
Chrzest Polski w 966 roku zaowocował utworzeniem w Poznaniu w 968 r. biskupstwa misyjnego na czele którego stanął biskup Jordan.


W początkowym okresie państwowości polskiej Poznań był stolicą Polski, dzieląc ten przywilej z Gnieznem.

W 1038 roku gród został doszczętnie zniszczony (podobnie jak Gniezno) w wyniku najazdu księcia czeskiego Brzetysława I. Spowodowało to spadek politycznej roli całej Wielkopolski na rzecz Krakowa, dokąd Kazimierz Odnowiciel przeniósł stolicę.
 
Na przełomie XII i XIII wieku, głównie za sprawą lokacji na prawie magdeburskim w 1253 r., Poznań przekształcił się z warownego grodu – siedziby księcia i jego drużyny - w miasto na wzór istniejących już w Europie zachodniej. Założycielem miasta, a zarazem jego pierwszym wójtem był Tomasz z Gubina.


Tomasz z Gubina otrzymał tereny na lewym brzegu Warty (tereny nizinne, uprawne, lecz zalewowe). Otoczone one były usytuowanymi na wzgórzach osadami: na północy osadą Winiary (teren dzisiejszej Cytadeli), na zachodzie osadą z kościołem Św. Wojciecha, obok niego wzgórzem zwanym dzisiaj Górą Przemysława. Dalej znajdowało się wzgórze zwane Muszą Górą (dzisiejszy Plac Wolności), które sąsiadowało z osadą z kościołem św. Marcina. Po stronie południowej znajdowała się osada Rybaki. Na terenie otrzymanym przez Tomasza z Gubina znajdowała się tylko jedna osada z kościołem św. Gotarda, którą otrzymali wcześniej Dominikanie.

 
Pozostały niezabudowany teren dawał możliwość zaplanowania nowego miasta według panujących wówczas koncepcji. Centralnym miejscem miasta był plac handlowy z budynkami publicznymi, który sąsiadował z głównym kościołem miasta. Ulice zostały zbudowane na wzór szachownicy, a całość została otoczona murem z około 30 basztami i wieżami. Do miasta prowadziły cztery bramy: od strony wschodniej (od Warty) - Wielka i Wodna, od strony południowej Wrocławska, od strony północnej Wroniecka, a od strony zachodniej bramy nie było. Teren otrzymany przy lokacji i oznaczony murami określał przez ponad 500 lat granice urbanistyczne i administracyjne Poznania.


Od momentu gdy Poznań otrzymał prawa miejskie stał się  ważnym ośrodkiem rzemiosła skórzano - futrzarskiego, tkackiego i spożywczego

W wieku XIV miasto stało się siedzibą starosty generalnego Wielkopolski i stolicą województwa. Dzięki temu już pod koniec wieku Poznań stał się jednym z ważniejszych ośrodków handlu na szlaku z Litwy i Rusi do Niemiec i z Krakowa do Szczecina. Od połowy XIV wieku w mieście odbywały się targi świętojańskie.

Za panowania Jagiellonów XV-XVI wiek

 
Wstąpienie na polski tron Władysława Jagiełły i podpisanie unii polsko-litewskiej w Krewie w 1385 roku zapoczątkowało u schyłku XIV wieku coraz szybszy rozwój Poznania. W związku z prowadzonymi przez Polskę i Litwę działaniami wojennymi przeciwko Krzyżakom, ograniczony został handel przez Gdańsk i z rozkazu królewskiego szlak handlowy z Małopolski, aby ominąć porty krzyżackie skierowano przez Poznań na Szczecin.

Cały wiek XV był okresem ogromnego rozwoju Poznania. Miasto cieszyło się ogromną życzliwością króla. Władysław Jagiełło nadał miastu wiele przywilejów, w tym prawo bicia własnej monety (1410 rok). Wiek XVI zwany jest także złotym wiekiem Poznania (zresztą całej Rzeczypospolitej). Apogeum gospodarcze Polski, a w konsekwencji także Poznania przypada na przełom XVI/XVII wieku. Miasto liczyło wtedy około 20 tysięcy mieszkańców (4 miejsce w Polsce po Gdańsku, Krakowie i Lwowie).Charakter miasta był już w tym czasie całkowicie Polski, zanikły w kościołach kazania w języku niemieckim, a księgi miejskie prowadzone były po polsku

Wiek XV i XVI to także epoka renesansu. W 1519 roku powstał tu jeden z ważniejszych ośrodków humanistycznych i kulturalnych w Polsce, Akademia Lubrańskiego. W Poznaniu działali liczni humaniści, między innymi M. Kotowicz, A. Krzycki, Andrzej Frycz Modrzewski, Jan Lubrański, P. Tomicki.

Odrodzenie to także okres działalności ruchów reformatorskich. W Poznaniu byli to głównie luteranie i bracia czescy. Ze znanych protestanckich teologów, działających w Poznaniu należy wymienić: A. Samuela, J. Seklucjana i Grzegorza Pawła z Brzezin. W drugiej połowie XVI wieku rozpoczęły się konflikty wyznaniowe, po tym jak do miasta przybyli jezuici i zaczęli dominować w jego życiu kulturalnym. W 1573 roku otwarto Kolegium Jezuickie, którego pierwszym rektorem był J. Wujek  Od 1619 roku nastąpił zakaz działalności innowierczej.

Za panowania władców elekcyjnych XVII-XVIII wiek

W wieku XVII i pierwszej połowie wieku XVIII sytuacja miasta radykalnie się pogorszyła. Wynikało to głównie z prowadzonych przez Rzeczpospolitą wojen, szczególnie ze Szwecją (Potop szwedzki i okupacja Polski w latach 1655-57 oraz okupacja podczas wojny północnej 1703 rok).

Ponieważ wojny w dużej mierze toczone były na terytorium Polski, spowodowało to ogromne straty gospodarcze, polityczne i kulturalne także dla Poznania. Do innych przyczyn należy zaliczyć klęski żywiołowe (1709 rok - zaraza, 1736 rok - powódź) oraz unowocześnienie zachodnioeuropejskiego rolnictwa, a w związku z tym zmniejszenie zapotrzebowania na import zboża z Polski.

Rezultatem tego stał się spadek ludności Poznania z 20 tysięcy do około 7 tysięcy mieszkańców. Okres spokoju nastał dopiero po zakończeniu wojny północnej, po 1721 roku.

Jednakże wiek XVII to okres rozwoju barokowego budownictwa sakralnego. W Poznaniu tworzyli tacy architekci jak na przykład: J. Catenaci ( kościół farny ), K. Bonadura, T. Poncino oraz malarze: K.A. Boguszewski, A. Szwach, Sz. Czechowicz.

Poprawa koniunktury gospodarczej nastąpiła dopiero w drugiej połowie XVIII wieku. Powstały manufaktury sukiennicze, płócienne, skórzane. W związku z tymi zmianami wzrosło zaludnienie, pod koniec XVIII wieku Poznań liczył około 15 tysięcy mieszkańców, z czego około 20% stanowili Żydzi, a około 10% Niemcy. W celu uporządkowania dotychczasowych zaniedbań, powołano Komisję Dobrego Porządku, która pracowała w Poznaniu pod kierownictwem starosty generalnego Wielkopolski Kazimierza Raczyńskiego. Dzięki Komisji między innymi odbudowano miasto, zreorganizowano cechy, przywrócono jarmarki, zniesiono ograniczenia wyznaniowe.

Niestety były to  ostatnie lata wolnego Poznania. W 1772 roku Prusy zabrały Pomorze Gdańskie, a w 1793 roku cała Wielkopolska wraz z Poznaniem znalazła się w granicach państwa pruskiego. Rozpoczął się 123-letni okres zaborów.

W zaborze pruskim

W roku 1793 rozpoczął się w Polsce 123-letni okres zaboru. Poznaniacy rozpoczęli walkę o utrzymanie polskości. W 1795 roku Rzeczpospolita została ostatecznie zlikwidowana.  Poznań stał się stolica Prus południowych. Oznaczało to brak jakiejkolwiek pomocy ze strony rządu polskiego oraz prowadzenie polityki na własna rękę.

Powstał nowy plan urbanistyczny miasta, który niestety spowodował zahamowanie rozwoju przestrzennego Poznania. Swą działalność w mieście rozpoczęli Niemcy. Rozpoczęto rozbiórkę murów obronnych i przyłączono do miasta tereny bezpośrednio z nim sąsiadujące.

Zaczęto budować nowe fortyfikacje, zwane Cytadelą. Odtąd pas fortyfikacji wyznaczał nowe granice miasta.

W tym czasie w Europie nastał okres wojen napoleońskich, dlatego niemieckie plany urbanistyczne zostały na jakiś czas przerwane.  W latach 1807-1815 Poznań należał do utworzonego przez Napoleona Księstwa Warszawskiego, ale po Kongresie Wiedeńskim został z powrotem przyłączony do Prus i stał się stolica Wielkiego Księstwa Poznańskiego.

Mimo, iż stosunki ze społeczeństwem niemieckim żyjącym w Poznaniu układały się dobrze, władze postawiły wytępić polskość. Poznań rozwijał się wolno, poprzez rozbudowę fortyfikacji zamieniał się w twierdzę. Miało to jednak duże znaczenie strategiczne, gdyż w razie wojny  miasto miało bezpośrednio bronić Berlina.

Po upadku Powstania Listopadowego walki z polskością nasiliły się. Niemcy wszelkimi możliwymi środkami próbowali wytępić język polski, co spotkało się z ogromnym sprzeciwem mieszkańców i przejawiło się w powstaniu działalności spiskowych z Karolem Libeltem na czele, oraz udziale w powstaniach wielkopolskich 1846 i Wiośnie Ludów 1848.
 
Praca organiczna polegała przede wszystkim na samo organizacji we wszystkich dziedzinach życia od Kościoła przez naukę, kulturę po gospodarkę. Niewątpliwie z pomocą przyszła pozytywna dla poznaniaków koniunktura gospodarcza, która rozpoczęła się w latach 40 XIX wieku i trwała aż do I wojny światowej.
W okresie tym Poznań stał się ważnym ośrodkiem polskiej myśli naukowej i polityczno-społecznej. Prowadzono tu działalnosć wydawniczą (Edward Raczyński, Tytus Działyński), w 1829 roku założono Bibliotekę Raczyńskich; powstawały księgarnie i drukarnie(J.K. Żupański, W. Stefański, N. Kamieński). Rozwijała się publicystyka, głównie na łamach Dziennika Domowego. W 1836 roku założono Towarzystwo Sztuk Pięknych, a w latach 1838-41 dzięki staraniom Karola Marcinkowskiego zbudowano Bazar (hotel i sklepy), który odtąd stał się centrum polskości. W 1857 roku powstało Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, w 1880 roku Towarzystwo Czytelni Ludowych, a w 1861 roku Centralne Towarzystwo Gospodarcze. Od 1870 roku działał w Poznaniu pierwszy stały teatr polski. W drugiej połowie XIX wieku wychodziły polskie pisma: Kurier Poznański, Dziennik Poznański, Orędownik, Tygodnik Wielkopolski. Od 1897 roku działa w Poznaniu potężny koncern prasowy i wydawniczy Księgarnia Św. Wojciecha.
Od połowy wieku Poznań stał się ośrodkiem przemysłu rolno-przetwórczego, metalurgicznego i maszynowego, dzięki uruchomieniu w 1855 roku zakładu Hipolita Cegielskiego. Dobrze rozwijał się także przemysł chemiczny oraz handel płodami rolno-hodowlanymi. W związku z uzyskaniem połączenia kolejowego z Berlinem przez Szczecin w 1848 roku i z Wrocławiem w 1856 roku, miasto stało się ważnym węzłem kolejowym. W 1831 roku zbudowano wodociagi, a w 1857 roku uruchomiono gazownię. Od 1898 roku po Poznaniu jeździ tramwaj elektryczny.
Po roku 1871, czyli po zjednoczeniu Niemiec, nastąpiło dalsze nasilenie germanizacji, między innymi zniesiono język polski w szkołach i urzędach, zlikwidowano towarzystwa polskie. Politykę tą (zwaną polityką kulturkampfu) prowadził kanclerz Otto von Bismarck. Dzięki niemu powstawały antypolskie organizacje (np. Hakata) i działała komisja kolonizacyjna.

Wzrost liczby mieszkańców i struktura narodowościowa

Od czasu budowy Cytadeli liczba ludności gwałtownie wzrosła: w 1820 roku wynosiła około 20 tysięcy, w 1860 roku 50 tysięcy, w 1890 roku 70 tysięcy, a w 1910 roku 156 tysięcy. Początkowo Polacy stanowili 66% ludnosci, Żydzi 22%, a Niemcy 12% mieszkańców. W połowie wieku spadła liczba Polaków do około połowy ogółu mieszkańców, ubyło Żydów, a Niemcy stanowili jedną trzecią. Jednakże krótko przed I wojną światową Polacy znów stanowili około dwie trzecie mieszkańców.

Rozwój przestrzenny na przełomie XIX/XX wieku

Okres ten przyniósł ogromny rozwój terytorialny Poznania, dzięki zgodzie rządu niemieckiego na rozbiórkę poteżnych fortyfikacji wokół Poznania. Zamiast nich powstało 18 nowych fortów wysuniętych daleko od centrum. Jednocześnie przyłączono do Poznania okoliczne wsie: Jeżyce, Wildę, Łazarz z Górczynem i Sołacz. Dzieki nadburmistrzowi Richardowi Wittigowi (1891-1902), tereny te zostały w znacznym stopniu zabudowane, a wiele wybudowanych wtedy budynków stoi do dziasiaj.
Zniszczenia wojenne (1914-1918) na szczęście ominęły Poznań, a wzorowo zorganizowane i przeprowadzone powstanie wielkopolskie wyparło Niemców. Poznań znowu znalazł się w granicach wolnej Polski - II Rzeczypospolitej.

Powstanie Wielkopolskie

Powstanie rozpoczęło się 27 XII 1918 w Poznaniu, wbrew Naczelnej Radzie Ludowej, a objęło wiele miast. Do 16 I 1919 osiągnęło decydujące sukcesy militarne i polityczne (historyczny marsz w kierunku Kargowej, wytyczający kierunek powrotu Polski na linię Odry). Powstaniem po wybuchu kierował Komisariat Naczelnej Rady Ludowej; główno dowodzącym był mjr Stanisław Taczak, a od 16 I gen. J. Dowbór-Muśnicki. W połowie stycznia nastąpiła ofensywa niemiecka (klęska powstańców pod Szubinem i zwycięstwo pod Osieczną). Walki zakończył 16 II 1919 rozejm w Trewirze; wzdłuż granic terenów wyzwolonych przez wojska powstańcze wytyczono linię demarkacyjną. Niemcy jednak nie przestrzegali postanowień rozejmu i traktat wersalski nie zlikwidował stanu napięcia na linii granicznej. Znaczenie powstania polegało na stworzeniu nowego stanu faktycznego, który miał być wzięty pod uwagę w międzynarodowych rokowaniach pokojowych. W powstaniu wzięło udział ok. 17 tys. ochotników; w walkach zginęło około 2 tys. powstańców, a około 6 tys. odniosło rany. Powstanie wielkopolskie było jedynym polskim zrywem narodowowyzwoleńczym, który zakończył się sukcesem.